ئەللامە مۇھەممەد ئىبنى ئادەم ئەلئەسيۇبى

شەيخ مۇھەممەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ئادەم ئىبنى مۇسا ئەسيۇبى (محمد بن علي بن آدم بن موسى الإثيوبي) يېقىنقى زامان ئىسلام دۇنياسىدىكى، خۇسۇسەن ھەدىسشۇناسلىق ۋە ئەرەب تىلى پەنلىرىدىكى ئەڭ بۈيۈك ئالىملارنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ئىنتايىن كۆپ قىرلىق بىلىمى، كۈچلۈك ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى ۋە غايەت زور ھەجىمدىكى ئىلمىي ئەسەرلىرى بىلەن تونۇلغان.

تۆۋەندە ئۇنىڭ ھاياتى، ئىلمىي پائالىيىتى ۋە ئالىملارنىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن باھاسى تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ:

تۇغۇلۇشى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى

• تۇغۇلغان ۋاقتى: ئۇ 1946-يىلى ئەتراپىدا ئېفىيوپىيەنىڭ (ھەبەشىستاننىڭ) ۋوللو (Wollo) رايونىدا تۇغۇلغان.

• ئوقۇش ھاياتى: كىچىكىدىن باشلاپلا دادىسىنىڭ يېنىدا قۇرئان كارىم ۋە دەسلەپكى دىنىي بىلىملەرنى ئۆگەنگەن. كېيىن ئېفىيوپىيەدىكى مەشھۇر ئالىملارنىڭ ھۇزۇرىدا ئەرەب تىلى گرامماتىكىسى، فىقھى (شافىئىي مەزھىبى)، ھەدىس ۋە ئەقىدە پەنلىرىنى مۇكەممەل ئۆگەنگەن. ئۇ ياش ۋاقتىدىلا ئۆز يۇرتىدا كۆزگە كۆرۈنگەن بىر ئالىم بولۇپ يېتىلگەن.

مەككىگە ھىجرەت قىلىشى

شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبى 1980-يىللارنىڭ بېشىدا سەئۇدى ئەرەبىستانغا ھىجرەت قىلغان ۋە مەككە مۇكەررەمەگە ئورۇنلاشقان. ئۇ مەككىدىكى مەشھۇر «دارۇل ھەدىس ئەلخەيرىييە» (دار الحديث الخيرية) مەكتىپىدە ئۇزۇن يىل مۇدەررىسلىك قىلغان. شۇنداقلا ھەرەم مەسچىتىدە (مەسجىدۇل ھەرەم) ھەدىس ۋە باشقا پەنلەردىن دەرىس بەرگەن.

ئىلمىي ئەمگەكلىرى (ئەڭ مۇھىم قىسمى)

ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى – ئىسلام تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان دەرىجىدىكى چوڭ ھەجىملىك شەرھلەرنى يازغانلىقىدۇر. ئۇنىڭ قەلىمى ئىنتايىن تېز ۋە بىلىمى ئىنتايىن چوڭقۇر ئىدى.

• «ئەلبەھرۇل مۇھىتۇت سەججاج» (البحر المحيط الثجاج): بۇ «سۇنەنۇن نەسائى» نىڭ شەرھى بولۇپ، 42 توم. بۇ «سۇنەنۇن نەسائى» غا يېزىلغان تارىختىكى ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ چوڭ شەرھ ھېسابلىنىدۇ.

• «ئەلبەھرۇت سەججاج فى شەرحى سەھىھى مۇسلىم» (البحر الثجاج في شرح صحيح مسلم): بۇ «سەھىھ مۇسلىم» نىڭ شەرھى بولۇپ، 26 توم.

• «قۇررتۇ ئەينىل مۇھتاج» (قرة عين المحتاج): «سۇنەنۇتتىرمىزى» نىڭ شەرھى.

• ئەرەب تىلىدىكى ئەسەرلىرى: ئۇ ئەرەب تىلى گرامماتىكىسى (نەھۋى-سەرف) جەھەتتە بىر دېڭىز ئىدى. ئىبنى مالىكنىڭ «ئەلفىييە»سىگە ۋە باشقا لىسنىي ئەسەرلەرگە ئىنتايىن چوڭقۇر شەرھلەرنى يازغان.

• نەزمىلىرى: ئۇ مىڭلىغان بېيىتلىق ئىلمىي نەزمىلەرنى (مەنزۇمە) يازغان بولۇپ، ھەدىس ئۇسۇلى، پىقھى ئۇسۇلى ۋە باشقا پەنلەرنى شېئىرىي شەكىلدە بايان قىلغان.

ئالىملارنىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن باھاسى

شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبىنى زامانىمىزدىكى ئالىملار «بۇ ئەسىرنىڭ نەسائىيسى» ياكى «ھەدىس دېڭىزى» دەپ ئاتىغان.

• شەيخ مۇھەممەد ئىبنى سالىھ ئەلئۇسەيمىن: شەيخ ئەسيۇبىنىڭ ئىلمىنى، خۇسۇسەن ھەدىس ۋە ئەرەب تىلىدىكى ماھارتىنى يۇقىرى باھالىغان.

• مۇھەددىس شەيخ مۇقبىل ئىبنى ھادى ئەلۋادىئى: ئۇنى «بۈيۈك بىر ھەدىسشۇناس» دەپ تەسۋىرلىگەن.

• شەيخ سۇلايمان رۇھەيلى: «ئۇنىڭدەك بىر ئالىمنىڭ بىزنىڭ دەۋرىمىزدە بولۇشى ئاللاھنىڭ بىر مۆجىزىسى، ئۇ بىر يۈرىدىغان كۇتۇپخانا ئىدى» دەپ باھا بەرگەن.

• شەيخ ئىبنى باز: شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبى مەككىگە كەلگەندىن كېيىن، شەيخ ئىبنى باز ئۇنىڭ ئىلمىي سەۋىيەسىنى يۇقىرى باھالاپ، ئۇنىڭ مەككىدىكى «دارۇل ھەدىس»تە دەرس بېرىشىنى قوللىغان. شەيخ ئىبنى باز ئۇنى «ئىلىم تەۋەسىدىكى بىر تاغ» دەپ بىلەتتى.

• شەيخ ئىبنى ئۇسەيمىن: شەيخ ئىبنى ئۇسەيمىن بىر قېتىم شەيخ ئەسيۇبىنىڭ ئەرەب تىلى گرامماتىكىسى (نەھۋى) جەھەتتىكى بىر شەرھىنى كۆرۈپ، ئۇنىڭ ئەرەب بولمىسىمۇ ئەرەب تىلىنى ئەرەبلەردىن ياخشى بىلىدىغانلىقىغا يۇقىرى باھا بەرگەن.

• شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبى بىرلا ۋاقىتتا ھەم مۇھەددىس (ھەدىس ئالىمى)، ھەم لۇغەتشۇناس، ھەم پېشۋا فەقىھ ئىدى.

• ئۇ ھەدىسلەرنىڭ دەرىجىسىنى (سەھىھ-زەئىپلىكىنى) بېكىتىشتە ئىنتايىن ئىنچىكە، سەلەپ ئالىملىرىنىڭ يولىنى تۇتقان ئالىم ئىدى.

• كەمتەرلىك: شۇنچە زور بىلىمگە ئىگە تۇرۇپمۇ، ئىنتايىن كەمبەغلانە، تەقۋادار ۋە شۆھرەتتىن قاچىدىغان زاھىد تۇرمۇش كەچۈرەتتى.

ۋاپاتى

شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبى 2020-يىلى 30-سېنتەبىر (ھىجرىيە 1442-يىلى سەپەر ئېيىدا) مەككە مۇكەررەمەدە ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ ۋاپاتى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسى، خۇسۇسەن ئىلىم ئەھلى ئۈچۈن چوڭ بىر يوقىتىش بولدى.

• شەيخ ۋەسىييۇللاھ ئابباس: مەسجىدۇل ھەرەمنىڭ مۇدەررىسى شەيخ ۋەسىييۇللاھ ئابباس بىلەن ئۇزۇن يىللىق دوستلۇق ۋە ئىلمىي ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى بار ئىدى.

• دارۇل ھەدىس ئوقۇتقۇچىلىرى: ئۇ مەككىدىكى «دارۇل ھەدىس ئەلخەيرىييە» مەكتىپىنىڭ تۈۋرۈك ئوقۇتقۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، سەئۇدىنىڭ نۇرغۇن ياش ئالىملىرىغا ئۇستاز بولغان. سەئۇدىلىق نۇرغۇن داڭلىق تەتقىقاتچىلار ۋە ئۇنىۋېرسىتېت پىروفېسسورلىرى ئۇنىڭ ھۇزۇرىغا كېلىپ ھەدىس ئىجازىتى ئالغان.

• سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى نۇرغۇن ئالىملار ۋە مۇفتىلار مەلۇم بىر ھەدىسنىڭ سەنەدى (زەنجىرى) ياكى لۇغەت مەسىلىلىرىدە قىيىنچىلىققا يولۇققاندا، شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبىدىن مەسلىھەت سورايتتى. ئۇ يېقىنقى زامان ھەدىسشۇناسلىقىدا سەئۇدى ئالىملىرى تەرىپىدىن «پايدىلىنىدىغان ئەڭ ئاخىرقى مەنبەلەرنىڭ بىرى» دەپ قارىلاتتى.
• سەئۇدى ئەرەبىستان ھۆكۈمىتى ۋە دىنىي ئىشلار ئىدارىسى ئۇنىڭ ئىلمىي خىزمەتلىرىنى يۇقىرى باھالاپ، ئۇنىڭغا مەككە ھەرىمىدە دەرس بېرىش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەن. ئۇنىڭ بىر قانچە توملۇق چوڭ ئەسەرلىرىنىڭ نەشىر قىلىنىشىغا سەئۇدىدىكى كۆپلىگەن خەير-ساخاۋەت فوندلىرى ۋە ئالىملار ياردەم قىلغان.
• شەيخ مۇھەممەد ئادەم ئەسيۇبى ئۆزىمۇ سەئۇدى ئالىملىرىغا، خۇسۇسەن ئەھلى سۈننىي پېشۋالىرىغا ئىنتايىن سادىق بولۇپ، ئۆز ئەسەرلىرىدە شەيخ ئىبنى باز، شەيخ ئىبنى ئۇسەيمىن ۋە شەيخ ئالبانىلارنىڭ تەتقىقاتلىرىدىن كۆپ پايدىلىناتتى ۋە ئۇلارنى ئۈستۈن تۇتاتتى.