غاز تۇخۇمى ھەققىدە

غاز تۇخۇمى توخۇ تۇخۇمىغا قارىغاندا ھەجىمى جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئوزۇقلۇق قىممىتى جەھەتتىنمۇ بىر قەدەر كۈچلۈك ھېسابلىنىدۇ. تۆۋەندە غاز تۇخۇمىنىڭ پايدىسى ۋە ئۇنىڭ توخۇ تۇخۇمى بىلەن بولغان پەرقىنى ئىلمىي نۇقتىدىن بايان قىلىنىدۇ.

ئەمما، ھەممىدىن ئاۋۋال غاز تۇخۇمى قانداق كىشىلەرگە زىيانلىق بۇنى ياخشى بىلىۋېلىش ئەڭ مۇھىم:

• دىققەت

  تۆۋەندىكى كىشىلەر غاز تۇخۇمىدىن ئۇزاق تۇرۇشى (يېمەسلىكى ياكى دوختۇرنىڭ نازارىتىدە ئاز يېيىشى) لازىم:

  1. يۈرەك-مېڭە قان تومۇر كېسىلى بارلار

  غاز تۇخۇمىدىكى ئەڭ چوڭ خەتەر — خولېستېرىن. 100 گرام غاز تۇخۇمىدا تەخمىنەن 850 مىللىگرام خولېستېرىن بولىدۇ (سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن: بىر ئادەمنىڭ كۈنلۈك چېكى 300 مىللىگرام).

  • قان بېسىمى يۇقىرىلار: خولېستېرىن قان تومۇرلارنى قېتىشتۇرۇپ، قان بېسىمىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ.

  • قاندىكى مېيى (خولېستېرىن) يۇقىرىلار: قاندىكى ماينى تېز سۈرئەتتە ئۆرلەتكۈچى ئەڭ كۈچلۈك ئوزۇقلۇقنىڭ بىرى.

  • يۈرەك كېسىلى بارلار: قان تومۇرلارنىڭ توسۇلۇش خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.

  2. بۆرەك كېسىلى بارلار

  • غاز تۇخۇمىدا ئاقسىل ۋە مىنېرال ماددىلار (فوسفور، كالىي) ئىنتايىن قويۇق.

  • بۆرەكنىڭ سۈزۈش ئىقتىدارى ئاجىز كىشىلەر ئۈچۈن بۇ ماددىلارنى سىرتقا چىقىرىش بۆرەككە ئېغىر يۈك بولىدۇ، نەتىجىدە بۆرەك كېسىلى ئېغىرلىشىپ كېتىدۇ.

  3. جىگەر ۋە ئۆت كېسىلى بارلار

  • ئۆت تېشى بارلار: غاز تۇخۇمىدىكى يۇقىرى ماي تەركىبى ئۆت سۇيۇقلۇقىنىڭ كۆپ ئاجرىلىپ چىقىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئۆت تېشى ئاغرىقىنى قوزغاپ قويىدۇ ياكى ئۆت ياللۇغىنى ئېغىرلاشتۇرىدۇ.

  • مايلىق جىگەر (Fatty Liver) بارلار: جىگەرنىڭ ماي بىر تەرەپ قىلىش يۈكىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.

  4. ئېغىر دەرىجىدە سەمىرىپ كەتكەنلەر

  • غاز تۇخۇمىنىڭ كالورىيەسى (ئېنېرگىيەسى) توخۇ تۇخۇمىدىن خېلىلا يۇقىرى. سەمىرىپ كەتكەن كىشىلەر يېگەندە ئاسانلا ماينىڭ يىغىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

  5. ھەزىم قىلىش ئىقتىدارى بەك ئاجىز ياشانغانلار ۋە كىچىك بالىلار

  • غاز تۇخۇمىنىڭ تۈزۈلۈشى قويۇق، ماي تەركىبى كۆپ بولغاچقا، ھەزىم قىلىش سىستېمىسى تېخى تولۇق يېتىلمىگەن كىچىك بالىلار ياكى ئاشقازىنى ئىنتايىن ئاجىز ياشانغانلاردا ئاشقازان ئاغرىش، قورساق كۆپۈش ياكى ئىچى سۈرۈشنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

  6. قىزىتمىسى بارلار (زۇكام ياكى ياللۇغ سەۋەبىدىن)

  • غاز تۇخۇمى «ئىنتايىن قۇۋۋەتلىك» ئوزۇقلۇق بولغاچقا، بەدەندە ئىسسىقلىق ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنى ئاشۇرىدۇ. قىزىتمىسى ئۆرلەپ تۇرغان كىشىلەر يېگەندە، قىزىتمىنىڭ چۈشىشى قىيىنلىشىپ كېتىشى مۇمكىن.

  7. تۇخۇمغا زىيادە سەزگۈر (Allergy) كىشىلەر

  • ئەگەر سىزنىڭ توخۇ تۇخۇمىغا سەزگۈرلۈكىڭىز بولسا، غاز تۇخۇمىغىمۇ بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. ھەتتا غاز تۇخۇمىدىكى ئاقسىللار تېخىمۇ كۈچلۈك بولغاچقا، ئاللەرگىيە ئىنكاسى تېخىمۇ ئېغىر بولۇشى مۇمكىن.

  يەكۈن:
  ئەگەر سىزدە يۈرەك، جىگەر ياكى بويراك مەسىلىسى بولسا، غاز تۇخۇمىدىن پەرھىز تۇتقىنىڭىز ياكى پەقەت ئاقىنىلا ئاز مىقداردا يېگىنىڭىز ئەڭ بىخەتەر. ساغلام كىشىلەرمۇ ئوزۇقلۇق تولۇقلاش ئۈچۈن ھەپتىدە 1 دانىدىن ئارتۇق يېمەسلىكى تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

غاز تۇخۇمى ئوزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن قويۇق ۋە «قۇۋۋىتى كۈچلۈك» ئوزۇقلۇق بولغانلىقى ئۈچۈن، تۆۋەندىكى ئالاھىدە ئېھتىياجى بار كىشىلەر توپىغا ئەڭ كۆپ پايدا قىلىدۇ:

1. ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان بالىلار ۋە ئۆسمۈرلەر

• مېڭە يېتىلىشى: غاز تۇخۇمىدىكى خولىن (Choline) ۋە ۋىتامىن B12 مىقدارى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، بالىلارنىڭ مېڭە ھۈجەيرىلىرىنىڭ يېتىلىشىگە، ئەسلىمە قابىلىيىتىنى كۈچەيتىشكە ۋە زېھنىنى ئېچىشقا ياردەم بېرىدۇ.

• جىسمانىي ئۆسۈش: تەركىبىدىكى سۈپەتلىك ئاقسىل ۋە كالتسىي بالىلارنىڭ سۆڭەك ۋە مۇسكۇللىرىنىڭ ساغلام ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

2. قان ئازلىق (تۆمۈر كەمچىل) بار كىشىلەر

• غاز تۇخۇمىدىكى تۆمۈر مىقدارى توخۇ تۇخۇمىدىن 3 ھەسسە يۇقىرى. جىسمانىي جەھەتتىن ئاجىزلاشقان، دائىم بېشى قېيىيدىغان، يۈزىدە قان رەڭگى يوق ياكى ئوپېراتسىيەدىن كېيىن قان تولۇقلاشقا ئېھتىياجلىق كىشىلەر ئۈچۈن ئىنتايىن ئۈنۈملۈك تەبىئىي قان تولۇقلىغۇچى ھېسابلىنىدۇ.

3. ھامىلدار ئاياللار

• ھامىلىنى قوغداش: تەركىبىدىكى فولي كىسلاتاسى (ۋىتامىن B9) ۋە باشقا ۋىتامىنلار ھامىلىنىڭ نېرۋا سىستېمىسىنىڭ نورمال يېتىلىشىگە پايدىلىق.

• ئانا بەدىنىنى قۇۋۋەتلەش: ھامىلدارلىق مەزگىلىدە ئاسان چارچاش ۋە ماجالسىزلىنىشنى تۈگىتىشكە ياردەم بېرىدۇ. (ئەسكەرتىش: خولېستېرىن يۇقىرى بولغاچقا، دوختۇر بىلەن مەسلىھەتلىشىپ، چەكلىك مىقداردا يېيىش كېرەك).

4. سوزۇلما خاراكتېرلىك ئۆپكە كېسىلى ۋە يۆتىلى بارلار

• ئەنئەنىۋى تېبابەت نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، غاز تۇخۇمىنىڭ خۇسۇسىيىتى «ئىللىق» بولۇپ، ئۆپكىنى ياشنايدىغان، قۇرۇق يۆتەلنى پەسەيتىدىغان ۋە نەپەس يولىدىكى ياللۇغلارنى سۈرۈشكە ياردەم بېرىدىغان رولى بار. قىش ۋە ئەتىياز پەسىللىرىدە ئاسان زۇكام بولۇپ قالىدىغانلارغا پايدىلىق.

5. ئوپېراتسىيەدىن كېيىنكى ياكى ئېغىر كېسەللىكتىن ئەسلىگە كېلىۋاتقانلار

• غاز تۇخۇمى ئىنتايىن قويۇق ئېنېرگىيە ۋە ئاقسىل مەنبەسى. بەدەن توقۇلمىلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئەسلىگە كەلتۈرۈش، يارا ئېغىزىنىڭ پۈتۈشىنى تېزلىتىش ۋە ماجالسىز بەدەننى تېزلا قۇۋۋەتلەشتە توخۇ تۇخۇمىدىن ئۈنۈملۈكرەك.

6. ياشانغانلاردىكى ئەقلىي ئاجىزلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا

• تەركىبىدىكى لېتسىتىن ماددىسى ياشانغانلارنىڭ نېرۋا سىستېمىسىنى قوغداپ، ياشانغانلاردىكى ئۇنتۇغاقلىق (ئالزىمېر كېسىلى) نىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مەلۇم رول ئوينايدۇ.

• گەرچە غاز تۇخۇمىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ تەركىبىدىكى ماي، ئاقسىل ۋە خولېستېرىننىڭ ھەددىدىن زىيادە يۇقىرى بولۇشى بەزى كىشىلەرگە خەتەر ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

 غاز تۇخۇمىنىڭ ئىنسانغا پايدىلىق تەرەپلىرى:

• مېڭە ۋە نېرۋا سىستېمىسىنى قوغدايدۇ: غاز تۇخۇمىنىڭ تەركىبىدە لېتسىتىن (Lecithin) ماددىسى ئىنتايىن مول بولۇپ، ئۇ مېڭە نېرۋىلىرىنىڭ يېتىلىشىگە ياردەم بېرىدۇ، ئەسلىمە قابىلىيىتىنى ئاشۇرىدۇ ۋە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ساغلاملىقىنى ساقلايدۇ.

• تۆمۈر تولۇقلايدۇ (قان ئازلىقنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ): غاز تۇخۇمىدىكى تۆمۈر ۋە كالىي ماددىسى توخۇ تۇخۇمىدىن كۆپ يۇقىرى. بۇ قان ئايلىنىشنى ياخشىلاپ، قان ئازلىق كۆرۈلگەنلەرنىڭ ماجالسىزلىقىنى تۈگىتىشكە ياردەم بېرىدۇ.

• ئىممۇنىتېت كۈچىنى ئاشۇرىدۇ: تەركىبىدە ۋىتامىن A، D، E ۋە B تۈرىدىكى ۋىتامىنلار مول بولۇپ، بەدەننىڭ كېسەلگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ.

• ئاقسىل مەنبەسى: ئۇنىڭ تەركىبىدىكى ئاقسىل سۈپەتلىك بولۇپ، مۇسكۇللارنىڭ ئۆسۈشى ۋە بەدەندىكى توقۇلمىلارنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق.

• ئۆپكە ۋە نەپەس يولىغا پايدىلىق: ئەنئەنىۋى تېبابەتتە غاز تۇخۇمى ئۆپكىنى ياشنايدىغان، قۇرۇق يۆتەلنى پەسەيتىدىغان ئوزۇقلۇق دەپ قارىلىدۇ.

   

  غاز تۇخۇمىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ئۇنى «ئوزۇقلۇق خەزىنىسى» دېيىشكە بولىدۇ. تۆۋەندە غاز تۇخۇمىنىڭ 100 گرام تەركىبىدىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنى مىقدارىنىڭ كۆپتىن ئازغا بولغان تەرتىپى بويىچە ئىلمىي تونۇشتۇرۇپ چىقىمەن:

   چوڭ مىقدارلىق ئوزۇقلۇق ماددىلار (ئېغىرلىقى بويىچە)

  بۇ ماددىلار تۇخۇمنىڭ ئاساسلىق قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ:

  1. سۇ (Water): تەخمىنەن 70.4 گرام. تۇخۇمنىڭ كۆپ قىسمى سۇدىن تەركىب تاپقان.

  2. ئاقسىل (Protein): تەخمىنەن 13.9 گرام. غاز تۇخۇمىدىكى ئاقسىل ئىنسان بەدىنى تەرىپىدىن ئەڭ ئاسان سۈمۈرۈلىدىغان «تولۇق ئاقسىل» ھېسابلىنىدۇ.

  3. ماي (Fat): تەخمىنەن 13.3 گرام. بۇنىڭ ئىچىدە تويۇنمىغان پايدىلىق ماي كىسلاتاسى بىر قەدەر يۇقىرى.

  4. كاربون سۇ بىرىكمىلىرى (Carbohydrates): تەخمىنەن 1.3 گرام. بۇ ئىنتايىن ئاز مىقداردا بولىدۇ.

  ---

  مىنېرال ماددىلار (مىللىگرام بويىچە)

  غاز تۇخۇمى مىنېرال ماددىلارغا، بولۇپمۇ نېرۋا ۋە سۆڭەككە پايدىلىق ماددىلارغا باي:

  1. خولىن (Choline): تەخمىنەن 260 مىللىگرام. (بۇ ماددا مېڭىنىڭ يېتىلىشى ۋە ئەسلىمە قابىلىيىتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم، غاز تۇخۇمى بۇ جەھەتتە ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ).

  2. فوسفور (Phosphorus): تەخمىنەن 200-210 مىللىگرام. سۆڭەك ۋە چىشنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن كېرەكلىك.

  3. كالتسىي (Calcium): تەخمىنەن 50-60 مىللىگرام.

  4. كالىي (Potassium): تەخمىنەن 210 مىللىگرام. يۈرەك رىتىمىنى تەڭشەيدۇ.

  5. سېلېن (Selenium): تەخمىنەن 36 مىكروگرام. (ئىنتايىن كۈچلۈك ئوكسىدلىنىشقا قارشى تۇرغۇچى، ئىممۇنىتېتنى ئاشۇرىدۇ).

  6. تۆمۈر (Iron): تەخمىنەن 3.6 مىللىگرام. توخۇ تۇخۇمىدىن ئىككى ھەسسە يۇقىرى بولۇپ، قان تولۇقلاشقا پايدىلىق.

  7. سىنك (Zinc): تەخمىنەن 1.3 مىللىگرام.

  ---

  ۋىتامىنلار (مىكروگرام ۋە خەلقئارا بىرلىك بويىچە)

  ۋىتامىنلار ئاز مىقداردا بولسىمۇ، غاز تۇخۇمىنىڭ رولى بۇ يەردە بەكرەك گەۋدىلىنىدۇ:

  1. ۋىتامىن A: تەخمىنەن 190-200 مىكروگرام (ياكى 900 IU ئەتراپىدا). كۆزنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتى ۋە تېرىنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

  2. ۋىتامىن B12: تەخمىنەن 5.1 مىكروگرام. (بۇ ئىنتايىن يۇقىرى مىقدار، بىر غاز تۇخۇمى ئادەمنىڭ بىر كۈنلۈك ئېھتىياجىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ B12 بىلەن تەمىنلەيدۇ). نېرۋا ۋە قان ھۈجەيرىلىرى ئۈچۈن زۆرۈر.

  3. ۋىتامىن B2 (Riboflavin): تەخمىنەن 0.4 مىللىگرام. ئېنېرگىيە ئالمىشىشنى تېزلىتىدۇ.

  4. ۋىتامىن B9 (Folate): تەخمىنەن 76 مىكروگرام. ھۈجەيرە بۆلۈنۈشى ۋە ھامىلىنىڭ يېتىلىشىگە پايدىلىق.

  5. ۋىتامىن D: تەخمىنەن 1.7 مىكروگرام (65 IU). سۆڭەك ساغلاملىقى ئۈچۈن كالتسىينىڭ سۈمۈرۈلۈشىگە ياردەم بېرىدۇ.

  6. ۋىتامىن E: تەخمىنەن 1.3 مىللىگرام. ھۈجەيرىلەرنىڭ قېرىشىنى ئاستىلىتىدۇ.

  ---

  خۇلاسە ۋە ئالاھىدىلىكى:

  • ئەڭ كۆپ ماددا: ئاقسىل ۋە سۈپەتلىك ماي. بۇ غاز تۇخۇمىنى ئېنېرگىيەسى ئىنتايىن يۇقىرى ئوزۇقلۇققا ئايلاندۇرىدۇ.

  • ئەڭ گەۋدىلىك ماددا: ۋىتامىن B12 ۋە خولىن. بۇ ئىككى ماددا مېڭىنىڭ يېتىلىشى، نېرۋا سىستېمىسىنىڭ تىنچلىنىشى ۋە ئەقلىي ئىقتىدارنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.

  • دىققەت: بىر دانە پۈتۈن غاز تۇخۇمىدا تەخمىنەن 800-900 مىللىگرام خولېستېرىن بولىدۇ. بۇ كىشىلەرنىڭ بىر كۈنلۈك چېكىدىن ئېشىپ كەتكەن بولغاچقا، يۈرەك-مېڭە قان تومۇر كېسىلى بارلارنىڭ بىر قېتىمدا بىر پۈتۈن تۇخۇمنى يېمەسلىكى، ياكى ئارىلىق قويۇپ (ھەپتىدە بىر قېتىمدەك) يېيىشى تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

   

3. دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىلار:

1. خولېستېرىن مەسىلىسى: غاز تۇخۇمىنىڭ سېرىقىدا خولېستېرىن ناھايىتى يۇقىرى. شۇڭا، قان بېسىمى يۇقىرى، يۈرەك-مېڭە قان تومۇر كېسىلى بارلار ياكى ئېغىرلىقى بەك ئېشىپ كەتكەنلەرنىڭ كۆپ يېيىشى تەۋسىيە قىلىنمايدۇ.

2. ھەزىم قىلىش: غاز تۇخۇمىنىڭ ئوزۇقلۇقى بەك قويۇق بولغاچقا، بەزى كىشىلەرگە (بولۇپمۇ ئاشقازىنى ئاجىزلارغا) ھەزىم قىلىش سەل ئېغىر كېلىشى مۇمكىن.

3. پىشۇرۇش: غاز تۇخۇمىنى چوقۇم تولۇق پىشۇرۇپ يېيىش كېرەك. پىشۇرۇش ۋاقتى توخۇ تۇخۇمىدىن سەل ئۇزۇنراق بولىدۇ (تەخمىنەن 15 مىنۇت ئەتراپىدا قاينىتىش كېرەك).

خۇلاسە: ئەگەر سىز جىسمانىي جەھەتتىن بەك چارچىغان، قان ئازلىق ياكى ماجالسىزلىق بار دەپ ھېس قىلسىڭىز، غاز تۇخۇمى ناھايىتى ياخشى بىر «ئوزۇقلۇق دورىسى» بولالايدۇ. ئەمما كۈندىلىك ئوزۇقلىنىشتا توخۇ تۇخۇمى يەنىلا ئەڭ تەڭپۇڭ ۋە يېنىك تاللاش ھېسابلىنىدۇ.

— مۇجتەھىد تورى تەييارلىدى